Thiên Sơn Độn

Thoán từ 遁 . 亨 . 小 利 貞 . Độn. Hanh. Tiểu lợi trinh. Dịch. Rút lui ẩn lánh mới hay, Ở ăn chính đáng, lợi nay vẫn còn. Thoán Từ viết: Độn. Hanh. Tiểu lợi trinh. Trình Tử và Chu Tử giải mỗi người một cách. Trình Tử cho rằng: Thoái tàng để giữ cho đạo lý được chu toàn. Người quân tử gặp lúc tiểu nhân đang lên, vẫn có thể khéo xử mà vớt vát, vãn hồi tình thế được phần nào. Như vậy ba chữ Tiểu lợi trinh có nghĩa là làm việc lớn không lợi, làm việc nhỏ cũng còn có lợi. Chu Hi giải chữ tiểu là tiểu nhân, và cho rằng: lúc đang gặp thời mà tiểu nhân giữ được chính đạo cũng lợi. Các nhà bình giải Dịch, thường theo một trong hai cách này: Kiến An Khâu thị cho rằng: Độn. Hanh là khuyên quân tử nên rút lui, để mọi sự được êm đẹp (Độn nhi hanh dã). Tiểu lợi trinh là khuyên tiểu nhân hãy xử cho phải, đừng lăng bức người quân tử quá mức. (Xem Đại Toàn). Ta ghi nhận một định lý như sau: Độn 2 Âm ở dưới, 4 Dương ở trên. Âm đang thế tiến, Dương đang thế thoái: tức là Âm trưởng, Dương tiêu (Quân tử kiến cơ nhi tác). Thấy vậy, sẽ lo việc thoái tàng, qui ẩn. Thoán Truyện. 彖 曰 . 遁 亨 . 遁 而 亨 也 . 剛 當 位 而 應 . 與 時 行 也 . 小 利 貞 . 浸 而 長 也 . 遁 之 時 義 大 矣 哉 . Thoán viết: Độn hanh. Độn nhi hanh dã. Cương đáng vị nhi ứng. Dữ thời hành dã. Tiểu lợi trinh. Tẩm nhi trưởng dã. Độn chi thời nghĩa đại hỹ tai. Dịch. Rút lui ẩn lánh mới hay, Tuy mình quyền lực trong tay vẫn còn. Cương cường xứng với ngôi trên, Còn người hưởng ứng, vẫn còn oai nghi. Biết thời, tới lúc nên về, Theo thời hành sự, mọi bề hanh thông. Phù trì chánh đạo một lòng, Tiểu nhân ảnh hưởng đang dâng, ngại gì. Công trình ấy chẳng lớn chi, Nhưng mà lợi ích thường khi vẫn còn. Trong Thoán Truyện, đức Khổng cũng nhận định đại khái rằng: 1- Rút lui hợp thời trời, mới êm đẹp. (Độn nhi hanh dã) 2- Rút lui phải cho đúng thời, đúng lúc; rút lui hay nhất là khi mình còn đang ở trong thế kẻ mạnh, có quyền, có vị, có người hưởng ứng. (Cương đáng vị nhi ứng. Dữ thời hành dã.) 3- Rút lui là nên, vì người quân tử sáng suốt nhận định được rằng ảnh hưởng của tiểu nhân đang lừng lững tiến lên. (Tiểu lợi trinh. Tẩm nhi trưởng dã.) 4- Rút lui hợp thời là một công chuyện không nhỏ, không dễ. (Độn chi thời nghĩa đại hỹ tai.) Lý Long Sơn bình rằng: Âm Dương, hàn thử, đều có thời. Âm đạo lớn thịnh là thời tiểu nhân đắc thế; lúc ấy người quân tử nhẫn nhịn để chờ thời, sau ắt thắng. Nếu đem lòng giận dữ, hết sức kháng cự, ấy là chẳng biết thiên thời, ắt hứng lấy những điều hung họa. Như thời Nguyên Thành nhà Hán, Hoằng Cung, Thạch Hiển đang đắc thế ở trong, mà bọn Tiêu Vọng Chi, Lưu Hướng, Chu Vân chẳng biết nhún nhường, mà lánh đi để đến nỗi bị họa. Lại như trong thời Hoàn Kinh, Tào Tiết, Vương Phụ đắc thế ở trong, mà bọn Lý Ưng, Trần Phồn, Đậu Vũ, chẳng biết nhún nhường, mà lánh đi để đến nỗi bị giết... Gặp thời Độn, người quân tử dẫu còn đang có thế lực, có địa vị, cũng nên biết tùy thời mà quyền nghi. Rút lui đúng lúc thời hay. Đời thường nói: Cửu tọa lịnh nhân yếm (ngồi lâu khiến người ta phát chán). Mình dẫu có hay, nhưng ngồi mãi một chức vị, đóng mãi một vai trò, rút cuộc vẫn làm cho người chán mình, thà rút lui, khi lòng người còn luyến tiếc mới hay. Vả lại tiệc vui cũng có lúc tàn. Người xưa nói: Thiên hạ vô bất tán đích diên tịch. Chính là vì vậy. Cuộc sống nhân gian không thể hằng mãi được, mà sẽ có lúc xuất hiện những hung hiểm cần tránh lui. Sau quẻ Hằng vì thế xuất hiện quẻ Thiên Sơn Độn (tức là tránh, là lui lại). Quẻ Độn có tượng quẻ trên là Càn, dưới là Cấn chính là khí Dương bốc lên trên, núi cao thì đứng im nên không thể hợp nhau. Theo đó quân tử xem tượng ấy mà nên tránh xa bọn tiểu nhân, giữ chính đạo trong sạch. Quẻ có Độn hanh. Tiểu lợi trinh nên âm trưởng dương tiêu. Quân tử phải độn mới tốt, mới hanh. Dù làm việc lớn không thu được thắng lợi nhưng chỉ cần trinh chính làm việc nhỏ sau ắt có lợi.

Sơ Lục : ví như cái đuôi, chậm trễ ở lại sau khi mọi người đã độn, sẽ nguy. Lục Nhị : ứng với Cửu Ngũ, bị cố kết vì đạo nghĩa, không chịu độn. Ví như bậc trung thần thấy nguy vẫn theo chúa, không chịu bỏ. (Ví dụ Phan Đình Phùng biết đại cuộc đã hỏng, nhưng không đành làm ngơ để cầu sống). Cửu Tam : dương cương, nhưng bịn rịn với Lục Nhị, không chịu Độn, thế là nguy. (Ví dụ Lã Bố bị vây, không chịu bỏ thành trốn ra ngoài vì bịn rịn với vợ con). Trái lại biết, biết dùng sự vui chơi với bọn thần thiếp để che lấy chí lớn, thì việc nhỏ còn có thể cát. (Ví dụ Lê Hiển Tông bị chúa Trịnh áp bức rình mò, độn trong việc vui chơi với ca nhi cung nữ, tránh được họa.) Cửu Tứ : có cảm tình với Sơ Lục. Khi biết Sơ tiểu nhân, nếu biết cắt đứt tư tình, thì được Cát. Nếu không biết thế, tất gặp hung. (Ví dụ Vi Tử thấy vua Trụ vô đạo, trốn đi, giữ được hương hỏa họ Ân nhà Thương. Trái lại, Trần Cung chót theo Lã Bố, rồi không nỡ bỏ, nên phải chịu chết ở lầu Bạch Môn). Cửu Ngũ : ở vị chí tôn, dưới ứng với Lục Nhị (được lòng thần dân). Nhưng ở vào thời Độn, tự ý rút lui để giữ đạo hạnh. (Ví dụ Trần Nhân Tông sau hai lần chiến thắng quân Nguyên, chán cảnh phồn hoa, nhường ngôi đi tu). Thượng Cửu : là bậc quân tử, dưới không ứng với ai, ra đi thong thả. (Ví dụ Trương Lương công thành thân thoái).

Quẻ Thiên Sơn Độn có hai hào Âm ở dưới đang thì xông lên, bốn hào Dương ở trên nên biết lui tránh. Đây là thời kỳ tiểu nhân bành trướng, quân tử nên tránh thì tốt hơn. Quẻ Độn nhẹ mục đích, tránh nguy hiểm nặng nề, duy trì hiện tại là tốt hơn cả. Tượng quẻ Thiên Sơn Độn là Thiên Hạ Hữu Sơn có nghĩa là dưới trời có núi mang vận số bắt đầu đi xuống. Vì thế nên phải rút lui, tiến hành các công việc vào thời kỳ này chỉ gây ra thất bại.

Quẻ Thiên Sơn Độn mang điềm xấu, chiêm đoán đang lúc hoàn cảnh bất trắc, nhiều mối suy vi khó lòng cứu vãn được. Quẻ này không tốt cho việc gì. Nếu không độn tránh lui kịp thời thì phải gặp nhiều trở ngại, rắc rối. Tuy vậy dù sống hoàn cảnh nào cũng phải giữ vững chính đạo, sau mới gặp được cơ hội tốt. Tránh lui tuỳ thời, độn chậm cũng có thể gặp nguy. Độn chính là phương pháp cứu vãn bản thân. Trong đó đòi hỏi một sức sáng suốt của Càn và ý chí quả quyết của Cấn để đợi thời cơ tốt về sau. Hiện tại làm công việc gì cũng chỉ thu về thất bại.