Thuần Chấn

Thoán từ 震 . 亨 . 震 來 . 笑 言 啞 啞 . 震 驚 百 里 . 不 喪 匕 鬯 . Chấn. Hanh. Chấn lai khích khích. Tiếu ngôn hách hách. Chấn kinh bách lý. Bất táng chủy sưởng. Dịch. Chấn là chấn động lôi đình, Làm cho vạn vật phỉ tình hanh xương. Sấm vang sợ hãi, lo lường, Rồi ra khúc khích, rộn ràng cười vui. Sấm vang, trăm dặm sợ oai, Vẫn thường bình tĩnh, chẳng rơi chén thìa. Sấm trời cốt là để kích thích vạn vật, cho nên theo Trung Hoa, thì ngày xuân phân thường có sấm, để đánh thức côn trùng tỉnh giấc đông miên, để giáo đầu cho ngày Xuân mới tưng bừng trong hoa lá. Vì thế nói: Chấn hanh. Đối với con người, thì những sự kinh mang, chấn động trên đời đều có mục đích thức tỉnh con người biết đề phòng, úy cụ, biết trở lại đường ngay, nẻo chính. Biết sợ oai trời, biết hồi tâm, thuận phục những định luật của đất trời, sẽ đem lại hạnh phúc cho con người. Vì thế Thoán nói: Chấn lai khích khích. Tiếu ngôn hách hách. Đại khái rằng có biết úy cụ, đề phòng, thời sau mới được hanh thông hoan lạc. Thánh Kinh Công giáo cũng viết: Kính sợ Trời là khởi điểm của sự khôn ngoan (Ps. 110, 10.) Nhưng sợ để biết đề phòng, để biết tu tỉnh, chứ không phải sợ để tiêu hồn, lạc phách. Cho nên Thoán lại dạy tiếp: Cần phải bình tĩnh. Những người bình tĩnh khi gặp biến cố, mới đáng mặt trị dân. Ví dụ như: Khi tiếng sấm lớn, vang động, kinh chuyển đến 100 dặm, mà mình vẫn trấn tĩnh được tinh thần, vẫn tiếp tục hành lễ, không bị kinh tâm, đến nỗi đánh rơi mất đồ tế khí (Chấn kinh bách lý. Bất táng chủy sưởng). Thoán Truyện. 彖 曰 . 震 . 亨 . 震 來 虩 虩 . 恐 致 福 也 . 笑 言 啞 啞 . 後 有 則 也 . 震 驚 百 里 . 驚 遠 而 懼 邇 也 . 出 可 以 守 宗 廟 社 稷 . 以 為 祭 主 也 . Chấn hanh. Chấn lai khích khích. Khủng trí phúc dã. Tiếu ngôn hách hách. Hậu hữu tắc dã. Chấn kinh bách lý. Kinh viễn nhi cụ nhĩ dã. Bất táng chủy sưởng. Xuất khả dĩ thủ tông miếu xã tắc dĩ vi tế chủ dã. Dịch. Thoán rằng: Chấn là chấn động lôi đình, Khai thông tắc uất, phỉ tình hanh xương. Sấm vang, sợ hãi, lo lường, Biết lo, phúc mới có đường sinh sôi. Rộn ràng, khúc khích, nói cười, Rồi ra phép tắc, cơ ngơi đàng hoàng. Lôi đình, trăm dặm kinh mang, Xa kinh, gần sợ, bàng hoàng đôi nơi. Ung dung, thìa chén chẳng rơi. Miếu tông, xã tắc âu tài đảm đang. Đáng tài gìn giữ miếu đường, Đáng ngôi chủ tể, chững chàng, uy nghi. Thoán Truyện bình rằng: Trời làm sấm động ra oai, là cốt để cho con người biết khủng cụ, tu tỉnh, sau mới được hạnh phúc (Chấn hanh khủng trí phúc dã). Con người sau sẽ cười vui, vì hành động đúng theo qui tắc, định luật của trời đất (Tiếu ngôn hách hách. Hậu hữu tắc dã). Câu này thoạt xem ngỡ tầm thường, nhưng thực ra hàm chứa một ý nghĩa hết sức sâu xa, có hiệu quả vô cùng trọng đại. Thật vậy, vũ trụ này được chi phối bằng những định luật nhất định. Có tìm ra được những định luật thiên nhiên, có theo đúng được những định luật thiên nhiên, nhiên hậu mới giải quyết được mọi căn do làm phiền sầu, khổ não con người, mới đem lại được cho con người một đời sống thực sự. Tiếp đến Thoán Truyện bình rằng: Gặp lúc kinh mang, mọi người đều hoảng hốt, riêng Đông cung Thái tử hành lễ thay vua, nếu vẫn giữ được bình tĩnh, thời đáng mặt giữ gìn tôn miếu, xã tắc (Chấn kinh bách lý. Kinh viễn nhi cụ nhĩ dã. Bất táng chủy sưởng. Xuất khả dĩ thủ tông miếu xã tắc dĩ vi tế chủ dã). Người lãnh đạo cần phải bình tĩnh, mới giải quyết công việc quốc gia được. Một hôm, vua Đại Võ qua sông Giang, bị con rồng vàng đội thuyền lên, cả thuyền đều sợ. Nhà vua không thay đổi thần sắc, nói: Ta chịu mệnh Trời, một niềm tận tụy vì dân, sống chết của ta là do ý Trời, rồng này làm gì được ta. Thoát thôi, rồng cúi đầu, cúp đuôi lặn đi mất. (Wieger, Textes Historiques, tome 1, pp.38- 40) Đình nằm trong vật hệ trong, người giữa được đỉnh là người con trai trưởng, chính là Chấn. Do vậy sau quẻ Hỏa Phong Đỉnh là quẻ Thuần Chấn. Quẻ Thuần Chấn tượng quẻ có Chấn ở trên và Chấn ở dưới (Bát Thuần Chấn) là tiếng sấm dồn và báo động liên tiếp. Tiếng sấm này tuy có đáng sợ nhưng lại không thể khiến cho bậc quân tử phải lo lắng hoang mang. Bởi đối với họ tiếng sấm báo hiệu cho sự thanh bình sắp tới. Mỗi quái của quẻ có một hào Dương bị áp đảo bởi hai hào Âm nằm trên. Điều này thể hiện tinh thần cảnh giác, dù có tế lễ nghe tiếng sấm cũng vẫn giữ tinh thần bình tĩnh.

Sơ Cửu : là lúc bắt đầu vào thời chấn, và cũng là chủ quẻ Chấn. Nếu biết được Chấn tới mà biết kính cẩn lo sợ, sẽ được Cát. (Ví dụ Nguyễn Hoàng tránh chúa Trịnh, xin được bổ vào chấn thủ Nghệ Tĩnh). Lục Nhị : tuy cưỡi lên trên cương Sơ, nghĩa là nguy hiểm đã tới, có thể tổn hại, nhưng vì nhị đắc trung đắc chính, tránh xa được nguy hiểm, và chẳng bao lâu lấy lại được cái đã mất. (Ví dụ chúa Nguyễn phúc Nguyên, thấy chúa Trịnh lộng hành, bèn từ chối sắc lệnh dụ vào triều, không tùng phục họ trịnh nữa). Lục Tam : âm hào cư dương vị, nghĩa là vô tài mà ở địa vị không đáng, nên ở vào thời Chấn thì sợ hãi ngẩn ngơ. Nếu Tam biết tránh xa địa vị bất chính mà theo chính, thì sẽ không bị tai họa. (ví dụ Trịnh Bồng trở về tranh quyền Chúa sau khi Tây Sơn rút về Nam. Đến khi Nguyễn Hữu Chỉnh tấn công, Bồng lo sợ hoang mang, bỏ ngôi chúa đi tu). Cửu Tứ : dương hào cư âm vị, cũng bất trung bất chính, lại ở giữa 4 âm, nên càng bị xụp vào địa vị bất chính, kiêu ngạo, không đề phòng nguy cơ sắp đến. (Ví dụ Nguyễn Hữu Chỉnh ỷ tài, bị Ngô văn Sở bắt, phân thây). Lục Ngũ : âm nhu đắc trung, nên vào thời Chấn dù xoay sở cách nào khó thoát nguy. Chỉ có cách là giữ vững đức trung của mình, kệ cho chấn lai Chấn vãng, cũng chẳng việc gì. (ví dụ tham tụng Bùi huy Bích, gặp thời loạn Kiêu binh, rồi Tây Sơn bắc tiến, rồi Trịnh Lệ Trịnh Bồng trở tranh quyền, không chịu ra tham chính nữa, giữ thân được an toàn). Thượng Lục : âm nhu, thời chấn đã cực độ. Nếu hành động sẽ gập hung. mệt nản lòng, dù nguy hiểm chưa tới bản thân mình cũng tránh xa, thoát được tai vạ, mặc những người quen thuộc chê cười thượng nhát gan. (ví dụ Nguyễn Du là cố Lê thần tử, khi Tây Sơn chiếm Bắc hà, lui về ở ẩn ở dẫy núi Trường Sơn).

Quẻ Thuần Chấn có tượng quẻ là tiếng sấm rền vang khắp mọi nơi, báo động một cách liên tiếp. Thời kỳ của quẻ Chấn là tổng phản công ở cả thượng quái và hạ quái, nhất Dương ở dưới cùng nổi lên để chống lại nhị âm ở bên trên. Khí thế lên cao viễn tượng sẽ thắng thế. Chấn có ý nghĩa là sự cảm ứng, kích động và nổi dậy. Tượng hình của quẻ Chấn là Tấn Lôi ý nghĩa là sấm dồn thể hiện sự bùng nổ, trỗi dậy vượt qua mọi trở ngại để đạt được mọi ước vọng.

Quẻ Thuần Chấn có gặp biến có nguy ngập nhưng chỉ cần phấn chấn đối phó với hiểm nguy trên tinh thần cương quyết sẽ có được thắng lợi cuối cùng. Quẻ này thuộc loại bình hòa, dù không mang đến nhiều vận may nhưng quẻ cũng không đem lại nhiều trắc trở cho người dụng quẻ. Người dụng quẻ Chấn cần biết tận dụng thế bình hòa của quẻ để giữ thời cuộc yên ổn mọi việc sẽ đạt ở mức độ trung bình, không đáng lo ngại.